De vrije wil bestaat niet – ik werk aan een vrijere wil

De vraag of de vrije wil wel of niet bestaat heeft de laatste jaren heel wat stof doen opwaaien. Neurobiologen zoals Swaab, Lamme en Verplaetse toonden aan dat het handelen van de mens voor een groot deel voortkomt uit zijn onbewuste, en dat de mens zich een groot deel van zijn handelen onbewust is. Dat is natuurlijk aantoonbaar waar. En ik geef hen gelijk dat ‘de vrije wil’ niet bestaat: het is namelijk geen statische entiteit, maar een proces dat onder continue wisselwerking staat.

Het bewustzijn waar de vrije wil op enig moment uit voorkomt is een werkwoord: het is iets dat werkt. Het is dan ook niet iets dat je kan vaststellen op moment X, want het staat niet vast. Het verandert voortdurend. Je kunt het wel ontwikkelen, oefenen. Zodat je jezelf kan bevrijden van patronen en predisposities. Zoals Jan Willem Breuk zegt: je hebt de mogelijkheid om te kiezen voor een vrije wil.

De hedendaagse filosoof Bieri maakt een uitdrukkelijke koppeling tussen het bestaan van een vrije wil en het feit dat het daarbij gaat om een wil waarvan de mens zich bewust is. De vrije wil is afhankelijk van vele voorwaarden. Maar die afhankelijkheid van voorwaarden is niet hetzelfde als onvrijheid.

Menswetenschappers en neurobiologen zijn het er dus over eens dat een onvoorwaardelijke vrije wil niet bestaat. Alle menselijke beslissingen en handelingen worden bepaald door diverse factoren:
• externe factoren: welke mogelijkheden biedt de samenleving waarin men leeft
• interne factoren: welke lichamelijke en geestelijke capaciteiten heeft men
• de levensgeschiedenis van het individu: wat heb je meegemaakt en ervaren in je leven tot dan toe, welke automatismen heb je (bewust of onbewust) ontwikkeld.

Op al deze factoren kun je als individu invloed uitoefenen, voornamelijk door je van de sturende werking van die factoren bewust te zijn. Ieder individu kan zijn bewustzijn trainen en vergroten, en daarmee zijn invloed op zijn handelen. Bijvoorbeeld middels reflectie en meditatie.

Het is knap ingewikkeld een vrijere wil te ontwikkelen. Ik heb meegemaakt dat iemand bij een mindfulness training volstrekt in paniek raakte toen het automatisme tussen actie en reactie wegviel. Door het wegvallen van de automatische piloot raakte zij volslagen de weg kwijt, verlamd door de voortdurende keuzes waarvoor zij werd gesteld. Overload, system failure. Het is niet voor niets dat 99% van ons handelen onbewust is.

De vrije wil als statische entiteit bestaat niet. Gezien bovenstaand voorbeeld is dat maar goed ook. De overmaat aan keuzes zou ons brein overbelasten. Maar het is zinnig stil te staan bij gemaakte keuzes en die te heroverwegen. We kunnen onszelf trainen keuzes te maken die voortkomen uit onze bewuste wil en niet uit onbewuste oude patronen die ons al dan niet zijn opgelegd. Een fiks deel van de wijze van ons handelen komt voort uit het verleden in plaats van het heden. Daarvan kunnen we onszelf bevrijden. Een soort van herprogrammeren. De vrije wil bestaat niet; ik werk aan het ontwikkelen van een vrijere wil.

Ceciel Fruijtier, 22 mei 2012

Met dank aan gedachtenwisselingen met Jan Willem Breuk en Wouter Hekkelman, zie ook hun artikel “Keuze voor een vrije wil?” Tijdschrift voor Humanistiek nr.48, 2012. Dank ook aan Jan Lelie en zijn uitleg van het begrip ‘reïficatie’, zie het boek ‘Faciliteren als Tweede Beroep – omgaan met verandering’ ISBN 978-90-78440-55-0

Nieuwe acteurs helpen niet als het systeem failliet is

Het is vrijdag 18 mei 2012: de lijsttrekkersverkiezing van het CDA vult alle nieuwsprogramma’s. Over mensen die voorbijgaan. Verliezer Henk Bleker neemt langzamerhand afscheid van “Schouwburg Binnenhof”. Van Haersma Buma is de gevierde man. Maar ook hij is slechts een passant in deze schouwburg. Op de reservebank wordt passant Monica Keijzer al klaargestoomd om over een paar maanden of misschien 2 jaar het stokje over te nemen van de huidige winnaar.

Dat is het beeld van de Nederlandse politieke realiteit. Ongeacht de politieke kleur: bij de PvdA en de VVD gaat het niet veel anders, laat staan bij Groen Links en andere partijen. Vaak zijn in de media geluiden te horen dat we niet op de huidige voet kunnen doorgaan. Dat we onszelf opnieuw moeten uitvinden. Maar als het puntje bij paaltje komt, houden we vast aan oude zekerheden. Of je de kar nou laat trekken door popiejoop Henk Bleeker of door de ervaren oude rot en waardevaste Haersma Buma: het verschil zal marginaal zijn.

Een andere gevierde man van dit moment is demissionair premier Mark Rutte, die bij zijn aantreden beloofde dat Rechts Nederland zijn vingers kon aflikken. Het was teleurstellend om te zien hoe een jonge, frisse premier in het kabinet werd omsingeld door politici van de vorige eeuw, die niet met de tijd zijn meegegaan. Mastodonten, zo werden de leden van dit fossielen kabinet door de pers genoemd. Een verouderd systeem red je niet door nieuwe spelers het toneel op te laten draven. Ons systeem heeft zijn grenzen bereikt!

Door in het Catshuis tijd te rekken heeft Rutte een aantal dingen gerealiseerd. Ten eerste heeft hij de PVV voorgoed buitenspel gezet. Zo laat het zich tenminste aanzien. Ten tweede werd de Kamer voor het blok gezet om in 48 uur tot een akkoord te komen. Ten derde zorgde hij ervoor dat de Kunduz partners vanuit eigen electoraal gewin ineens konden meedoen. Door velen worden de verkiezingen in September als een formaliteit gezien. Als we de opiniemakers mogen geloven gaat Kunduz 2 straks formeel door met Mark Rutte als aanvoerder.

Is een ander scenario mogelijk? Ja, dat denk ik wel. Door de verkiezingen in Frankrijk en het aantreden van Hollande begint in Frankrijk een andere wind te waaien, en wellicht ook in de rest van Europa. Hollande presenteert zich als de premier die de geschiedenisboeken in wil gaan als symbool voor soberheid, hoop en groei. Komende maanden zullen de gebeurtenissen in Frankrijk, Duitsland en elders in Europa grote invloed hebben op de uitslag van verkiezingen.

De lijn Merkel, gebaseerd op harde bezuinigingen, begint draagvlak te verliezen. De vraag is of de lijn Hollande daarvoor een alternatief kan zijn. Wij moeten Hollande niet zien als een nieuwe Messias. Hij wil de economie stimuleren. Dat baart mij zorgen. Betekent dat opnieuw de weg inslaan van consumeren en consumeren en nog eens consumeren? Doorgaan met het oude onverantwoorde levenspatroon? Het gevaar dreigt dat de groei gepaard zal gaan met het vergroten van schulden. Dat is zeker niet de juiste weg.

Het lijkt niet uit te maken welke acteur de kar mag trekken: zowel rechts als links heeft de oplossing niet. Ik denk dat we geen nieuwe acteurs en passerende politici nodig hebben, maar een nieuwe droom. Een gemeenschappelijke droom waarin iedere burger zich herkent, of je nou de Katholieke Zuid Europaan bent, de hard werkende Nederlander Henk of Mustafa, of de miljardair uit Silicon Valley. We hebben een collectief bewustzijn nodig en geen geld verspillende talkshows en verkiezingen.

Kap ermee! We moeten ophouden steeds elkaar de schuld te geven, steeds met elkaar in debat te gaan om ons gelijk te halen. We moeten gezamenlijk aan een betere toekomst bouwen. De mouwen opstropen en hard samenwerken. Willen we vooruitgaan, moeten we onze angsten onder ogen zien en daar iets mee doen. Op de oude manier onze toevlucht zoeken in oude zekerheden leidt tot meer van hetzelfde. We hebben de grens daarvan bereikt. In plaats daarvan moeten we nieuwe wegen inslaan, gebaseerd op gemeenschappelijke dromen.

Shahram Bahraini, 21 mei 2012